Հայկական դրամի պատմությունից. Հայաստանի դրամանիշերն Առաջին Հանրապետության շրջանում

Հայկական դրամի պատմությունից. Հայաստանի դրամանիշերն Առաջին Հանրապետության շրջանում

Հայաստանի պետական բանկի առաջին բաժանմունքը բացվել է 1893 թ. Երևանում

Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո Ռուսաստանից փաստացիորեն անջատված Անդրկովկասում 1917 թ. նոյեմբերին ստեղծվեց միասնական անկախ կառույց` Անդրկովկասի կոմիսարիատը, որը կազմվեց անդրկովկասյան երեք հիմնական ազգերի՝ հայերի, վրացիների և կովկասյան թուրքերի (1918թ. մայիսից` ադրբեջանցիներ) ներկայացուցիչներից, որի կենտրոնը Թիֆլիսն էր: 1918 թ. փետրվարին ֆինանսների նախարարությունը (ֆինանսների նախարար՝ Խաչատուր Կարճիկյան) թողարկեց դրամանիշեր, որոնք կոչվում էին բոներ․ դրանց վրա մակագրությունները չորս լեզվով էին՝ ռուսերեն, հայերեն, վրացերերն ու թուրքերեն:

PanARMENIAN.Net - Դրանք առաջին թղթադրամներն են, որոնց վրա հայերեն մակագրություն կա, այդ պատճառով էլ Անդրկովկասյան կոմիսարիատի բոները հայ դրամագետներն ու հետազոտողները դիտարկում են որպես առաջին հայկական թղթադրամներ:

Առաջին հայկական թղթադրամների նկարագրությունը

Անդրկովկասյան կոմիսարիատի բոները թողարկվել են 1, 3, 5, 10, 50, 100 և 250 անվանական արժեքով և թվագրվում են 1918 թվականով: Բոների վրա կան ազգային տարրեր, նախշեր ու զարդանախշեր: Փոքր անվանական արժեք ունեցող բոները՝ 1 և 3 ռուբլիներն ուղղահայաց դասավորություն ունեն, իսկ մյուսները՝ հորիզոնական: Մեծ անվանական արժեք ունեցող բոները գունավոր ձևավորմամբ են:

Անդրկովկասյան կոմիսարիատի բոները

Անդրկովկասյան կոմիսարիատի բոների ուրվագծերի հեղինակն է ճանաչված ճարտարապետ Գաբրիել Տեր-Միքելովը (Գ. Տեր-Միքելյան): Ի դեպ, Գաբրիել Տեր-Միքելովի ճարտարապետական նախագծով Թբիլիսում կառուցվել է Վրաստանի Ազգային բանկի շենքը:

Ինչ վերաբերում է Հայաստանին, ապա Պետական բանկի առաջին բաժանմունքը կազմավորվել է Երևանում 1893 թվականին: Համապատասխան թույլտվությունը տվել է Ռուսաստանի ֆինանսների նախարար Ս. Վիտտեն, ինչը խթանեց երկրի ֆինանսական հատվածի զարգացումը, հայտնվեցին մասնավոր բանկեր, որոնք կարող էին վարկավորել այս կամ այն ոլորտն և նպաստել արդյունաբերության զարգացմանը: 1896-1901 թթ. Պետբանկի ղեկավարն էր Նիկոլայ Սմիրնովը: 1918 թվականի մայիսին Անդրկովկասի կոմիսարիատը լուծարվեց և Անդրկովկասի տարածքում անկախ հանրապետություններ հռչակվեցին: Հայաստանն անկախ հանրապետություն դարձավ1918 թվականի մայիսի 28-ին: ՀՀ ֆինանսների նախարարությունը որոշեց նոր դրամանիշերի թողարկել: Այդ խնդիրը լուծելու համար անհրաժեշտ էին ինչպես ժամանակ, այնպես էլ ֆինանսական ռեսուրսներ: Դրամական կանոնավոր շրջանառության հաստատման համար որոշվեց շրջանառության մեջ դնել Պետական բանկի Էրիվանի բաժանմունքի ժամանակավոր չեկերը: Միևնույն ժամանակ Անդրկովկասի կոմիսարիատի բոները մնացին շրջանառությունում:

Առաջին հայկական չեկերի նկարագրությունը

Չեկերի առաջին խմբաքանակը թողարկվեց 1919 թվականի օգոստոսին: Բոլոր չեկերը նույնատիպ ձևավորվմամբ էին: Դրանք երկու չափի էին՝ ինչպես միակողմանի, այնպես էլ երկկողմանի: Թղթադրամներով փոխանակվելու հեռանկարով դրանք երկու տիպի էին ըստ մարման ժամկետի` 15.11.19թ. և 15.01.20թ.: Թողարկվում էին 5, 10, 25, 50, 100, 250, 500, 1000, 5000 և 10000 ռուբլի անվանական արժեքներով: Բոլոր մակագրությունները ռուսերեն էին: Միայն փոքր չափի չեկերի դիմերեսի վերևի երկու անկյուններում նշված էր անվանական արժեքը նաև հայերենով:

Պետական բանկի Երևանի բաժանմունքի չեկը

Նախատեսվում էր, որ չեկերը պետք է ժամանակավոր օգտագործման լինեին և երեք ամիս անց փոխանակվեին թղթադրամով: Բայց դա տեղի չունեցավ, և չեկերը շրջանառության մեջ մնացին նախատեսված ժամկետից ավելի, իսկ ծանր տնտեսական վիճակը ստիպեց կտրուկ ավելացնել դրանց թողարկումը:

Հայտնի է, որ Պետբանկի Երևանյան բաժանմունքի չեկերի էսքիզների հեղինակն էր նկարիչ Գարեգին Լևոնյանը, իսկ չեկերի թողարկումն իրականացվում էր Հայաստանի Հանրապետության ներքին գործերի նախարարության տպարանում: Արդեն Առաջին Հանրապետության ժամանակ գործում էր մի օրենք, որը կանոնակարգում էր պայքարը դրամանենգության դեմ։ Հավանաբար, դրա անհրաժեշտությունն առաջացել էր թողարկվող թղթադրամների ցածր որակի պատճառով: Օրենքով դրա համար խիստ պատիժ էր սահմանվում:

Հայաստանի Հանրապետության թղթադրամները թվագրված են 1919 թվականով և թողարկվել են 50, 100 և 250 ռուբլի անվանական արժեքով: Թղթադրամների շարքը համատեղ ձևավորել են Հակոբ Կոջոյանը (նա նաև Առաջին Հանրապետության զինանշանի հեղինակն է) և Արշակ Ֆեթվաջյանը, իսկ տպագրությունն իրականացրել է «Վաթերլո և որդիներ» ընկերությունը՝ Լոնդոնում: Թողարկված թղթադրամները շրջանառության մեջ են դրվել միայն 1920 թվականի հունիսին:

Հայաստանի Առաջին Հանրապետության թղթադրամների նկարագրությունը

Այդ թղթադրամների թողարկումը տարբերվում է 1918-1924 թթ. բոլոր թողարկումներից իր նրբագեղությամբ ու տպագրության բարձր որակով, ինչպես նաև պաշտպանվածության աստիճանով: Ձևավորման մեջ օգտագործվել են ազգային պատկերներ ու նախշեր, կա Արարատ լեռան պատկերը, սուրը ձեռքին արծիվի պատկեր, որը հարվածում է օձին, ինչպես նաև ճախարակով նստած հայուհու պատկեր: Հիմնական մակագրությունները հայերեն են, սակայն մասամբ կան նաև ռուսերենով և ֆրանսերենով:

Հայաստանի Առաջին Հանրապետության թղթադրամները

Հայաստանի Հանրապետության թղթադրամները երկար չեղան շրջանառությունում, քանի որ խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո դուրս եկան շրջանառությունից, իսկ 1921 թվականին սկսեցին շրջանառվել Հայաստանի Սոցիալիստական Խորհրդային Հանրապետության թղթադրամները:

ՀՍԽՀ թղթադրամների նկարագրությունը

Դրամական շրջանառության շարունակականությունն ապահովելու նպատակով 1921թ. սկզբին սկսեց շրջանառվել 1919թ. թվագրված Հայաստանի Հանրապետության ժամանակաշրջանի Պետբանկի Երևանյան բաժանմունքի չեկը՝ 10000 ռուբլի անվանական արժեքով: Ավելի ուշ թողարկվեցին 1921թ. թվագրված 5000, 10000, 25 000, 100 000 ռուբլի անվանական արժեքով թղթադրամներ, ինչպես նաև 1 և 5 մլն ռուբլի անվանական արժեքով թղթադրամներ, թվագրված 1921-1922 թթ.: Թղթադրամների մակագրություններն երկու լեզվովեն՝ հայերենով և ռուսերենով: 500 000 անվանական արժեքով թղթադրամը չթողարկվեց, այն հայտնի է որպես փորձանմուշ, պատրաստվել է միակողմանի՝ դարձերեսի միագույն տպագրությամբ:

1921-1922 թթ. ՀՍԽՀ թղթադրամ

Այդ շրջանի հետաքրքիր թողարկումներից է 5 մլն ռուբլի անվանական արժեքով պարտագիրը, թվագրված 1922 թ.: Պարտագիրը պատրաստված է միակողմանի, իսկ մակագրությունները միայն հայերեն են: Այն նախատեսված էր որպես ժամանակավոր թողարկում՝ հետագայում դրամանիշերով փոխանակվելու համար:

1922 թ. ՀՍԽՀ պարտագիր

ՀՍԽՀ վերջին շրջանում թողարկվել է նաև 1923թ. թվագրված մեկ չերվոնեց անվանական արժեքով պարտագիրը, որը տպագրվել է, սակայն շրջանառության մեջ չի դրվել: Այն ունի յուրահատուկ ազգային ոճով ձևավորում՝ օգտագործվել են հայկական վայրերի, տեսարանների և զարդանախշերի պատկերներ: Բոլոր մակագրությունները հայերեն են: Պարտագրի վրա կա նաև տառանիշ սերիա և համարանիշ, քանի որ այն շրջանառության մեջ չի դրվել:

Միաժամանակ շրջանառվում էին նաև Անդրկովկասի կոմիսարիատի բոներն ու Հայաստանի Առաջին Հանրապետության չեկերը: ՀՍԽՀ Հեղկոմի 20.12.1920 թ. հռչակագրով հայտարարվեց, որ Հայաստանի տարածքում պարտադիր են շրջանառության համար նաև Ռուսաստանի Սոցիալիստական Դաշնային Խորհրդային Հանրապետության (ՌՍԴԽՀ) դրամանիշերը:

Նյութը նախապատրաստվել է Հայաստանի Կենտրոնական բանկի հետ համատեղ, ՀՀ ԿԲ դրամագետ Գևորգ Մուղալյանի մասնակցությամբ

Վիկտորիա Արարատյան / PanARMENIAN.Net, Վարո Ռաֆայելյան / PanARMENIAN Photo
| Նախագծի գործընկեր
 Ամենաընթերցվողը բաժնում
Տիգրան Մեծի զբոսայգում բաց երկնքի տակ ցուցադրված են Ուխտասարից բերված Ք.Ա. II հազարամյակի ժայռապատկերներ
Հուշարձանի շուրջ բորբոքված կրքերը արհեստական են և կոչված են ուղղակի շեղելու ժողովրդի ուշադրությունն առկա խնդիրներից
Ի սկզբանե Առաքել Աֆրիկյանը մտադրվել է Եկամտաբեր տուն (Доходный дом) կառուցել, բայց հետագայում շենքը վերածվել է ակումբի
Այս վայրը զարմանալի աուրա ունի՝ հաղթանակի աուրա, որին այդքան կարոտ էր հալածյալ ու տանջված ժողովուրդը
 Ուշադրության կենտրոնում
Կրակոցներ Տավուշում. Ադրբեջանական կողմը վիրավորներ ունի, մենք` ոչ

Կրակոցներ Տավուշում. Ադրբեջանական կողմը վիրավորներ ունի, մենք` ոչ Հակառակորդի անկանոն կրակոցներին չենք արձագանքել, իսկ երբ սկսել են կրակել կանոնավոր, հակադարձել ենք

 Բաժնի այլ նյութերը
«Կիրը անց ես կացրել». Կիրանցի վանքը, XIII դար Հայկական քաղկեդոնական ճարտարապետության գլուխգործոց համարվող Կիրանցի վանքը Վրաստանի կողմից վիճարկվող սրբատեղիներից մեկն է
Ամեն մայիսի 9-ին Կոմանդոսը մեկնում է Արցախ՝ խնկարկելու ընկած հերոսների հիշատակը Արկադի Տեր-Թադևոսյան. Ղարաբաղում մեկ հարց էր լուծվում՝ Հայաստանի լինել-չլինելու հարցը
Չտեսնված Երևան. Հայաստանի առաջին Հռիփսիմեատիպ տաճարը` Ավանի Կաթողիկե. VI-VII դար Ակնհայտ է, որ այն կառուցվել է նախկինում գոյություն ունեցող ավելի հին սրբատեղիում