1988-ի սումգայիթյան ջարդերն որպես ԽՍՀՄ փլուզման սկիզբ

1988-ի սումգայիթյան ջարդերն որպես ԽՍՀՄ փլուզման սկիզբ

ԽՍՀՄ ղեկավարության լռելյայն համաձայնության պայմաններում եռօրյա ջարդերի արդյունքում տասնյակ մարդիկ վիրավորվեցին, 53-ը սպանվեց

Ադրբեջանական Սումգայիթ քաղաքում 1988-ի փետրվարի 26-ի երկրորդ կեսից մինչև փետրվարի 29-ը հայկական ջարդերը նորագույն խորհրդային պատմության մեջ ազգային հողի վրա բռնության առաջին զանգվածային պայթյունն էր: Դրանք տևեցին երեք օր և ուղեկցվեցին զանգվածային բռնությամբ, թալանով ու սպանություններով, ինչն էլ Ադրբեջանից դեպի Հայաստան ու Լեռնային Ղարաբաղ փախստականների առաջին հոսքի պատճառ դարձավ: Ջարդերի հանգամանքների պատշաճ հետաքննություն չանցկացվեց, մեղավորները չհայտնաբերվեցին ու չպատժվեցին, ինչն էլ ավելի սրեց Ադրբեջանի ու Ղարաբաղի հայ բնակչության դեմ բռնության ալիքը:

PanARMENIAN.Net - ԽՍՀՄ ղեկավարության լռելյայն համաձայնության պայմաններում եռօրյա ջարդերի արդյունքում տասնյակ մարդիկ վիրավորվեցին, 53-ը սպանվեց, ընդ որում՝ նրանց մեծ մասը դաժանորեն սպանվեց, իսկ դիակները այրվեցին: Փետրվարի 29-ին Սումգայիթ վերջապես մտավ խորհրդային բանակը, որը, սակայն, հայ բնակչությանը պաշտպանելու համար ոչինչ չձեռնարկեց: Հայերի ջարդերը Սումգայիթում ԽՍՀՄ նորագույն պատմության մեջ ազգային ֆոնի վրա առաջին զտումն եղանև մեծ դեր ունեցան ինչպես ԽՍՀՄ փլուզման, այնպես էլ ղարաբաղյան պատերազմի սանձազերծման գործում:

Սումգայիթում ցեղասպանության փաստի ժխտումն ու համաշխարհային հանրության ապատեղեկացումն Ադրբեջանի իշխանությունների կողմից շարունակեցին հակահայկական քարոզչությունը, որն արդյունքում 1990-ի հունվարին հանգեցրեց Բաքվի հայ բնակչության կոտորածին. դրան զոհ գնացին հազարավոր խաղաղ բնակիչներ: Հայ բնակչության զանգվածային ջարդերի արդյունքում Ադրբեջանի հայ համայնքը դադարեց գոյություն ունենալ և համալրեց Սփյուռքի շարքերը, ինչպես դա եղավ գրեթե 100 տարի առաջ:

Պետական մակարդակով Սումգայիթի մասին առաջին հրապարակային խոսակցությունը ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության 1988-ի հուլիսի 18-ի նիստում էր: «Սումգայիթյան ցեղասպանություն» արտահայտությունը, որ հնչեցրեց հայկական պատվիրակության անդամներից մեկը, հարուցեց Միխայիլ Գոռբաչովի խիստ բացասական արձագանքը: ԽՄԿԿ ԿԿ գլխավոր քարտուղարն ասաց, որ ցեղասպանությունը կազմակերպված հանցագործություն է, իսկ Սումգայիթում գործել են միայն «հանրության տականքները»:

Հուլիսի 18-ի նիստում Գոռբաչովը հայտարարեց, թե Սումգայիթի ողբերգությունը չէր լինի, եթե զորքերը 3 ժամով չուշանային: Այս կարծիքին դժվար է համաձայնվել: ՊՆ և ներքին գործերի նախարարության ստորաբաժանումները սկսեցին Սումգայիթ ժամանել փետրվարի 28-ի երեկոյան: Իսկ մեկ օր անց՝ փետրվարի 29-ի երեկոյան, Սումգայիթում առնվազն 10 հայ սպանվեց, այդ թվում Մելքումյանների ընտանիքի 5 անդամը, հրկիզվեցին տասնյակ բնակարաններ, բազում այլ հանցագործություններ կատարվեցին: Փետրվարի 29-ի ողբերգությունը խորացրեցին զինվորական ստորաբաժանումների անգործությունն ու հարձակումների ենթարկվող հայերին չօգնելու փաստերը: Ահմեդովի և այլ ջարդարարների դատավարության ժամանակ ԽՍՀՄ Գերագույն դատարանում վկայություններն այնքան համոզիչ էին, որ Գերագույն դատարանը մասնավոր որոշում կայացրեց Սումգայիթում որոշ զինվորական ստորաբաժանումների անգործության հարցի հետաքննության մասին:

Ալեքսանդր Վասիլևսկու «Ամպը սարերում» գրքից.

«Սումգայիթում սարսափելի էր: Անշուշտ, մեղավոր էին տեղական մարմինները՝ խորհրդային, կուսակցական: Անգործության էր մատնված միլիցիան…»:

«Ջարդերի նախօրեին զանգահարեցին, երեք հեռախոսահամար տվեցին, թե ուր զանգել աղետի դեպքում, իսկ երկու ժամ անց կապը խափանվեց: Եվ չկար 5 օր շարունակ: Ո՞վ արեց դա: Ինչո՞ւ «շտապ օգնությունն» ու միլիցիան չէին գալիս տուժածներին օգնության: Ինչո՞ւ զորքերը կանչվեցին միայն երկու օր անց»:

«Նույնիսկ այն մարդիկ, ովքեր չտուժեցին ավազակներից, բայց տեսան այդ ամենը, այժմ հոգեպես հիվանդ են: Իմ եղբայրը, փրկվելով փետրվարի 29-ին, գիշերն անձրևի տակ 45 կմ է վազել չորս ժամում: Մեքենայում նրա համար տեղ չգտնվեց, այնտեղ 8 մարդ կար: Պատկերացրեք, թե ինչքան էր նա սարսափած»:

«…Դրոշով գնում էին մեր տան մոտով: Դրոշի վրա գրված էր «մահ հայերին»: Համար 22 դպրոցի մոտ նրանք միացան աշակերտներին: Դպրոցականներից ոմանք, ճիշտ է, մնացին: Կես ժամվա ընթացքում 40-50-հոգանոց խումբը վերածվեց 5-6-հազարոնց ամբոխի: Եվ այդպես նրանք շրջում էին ամբողջ թաղամասով, վանկարկելով «մահ հայերին»: Ամեն մի մեքենան ստուգում էին, տրամվայները, ավտոբուսները. փնտրում էին…»:

Ցավոք, մինչև օրս Սումգայիթի կոտորածը համարժեք քաղաքական ու իրավաբանական գնահատական միջազգային հանրության կողմից չի ստացել: Սումգայիթի ողբերգական իրադարձությունները պարարտ հող ստեղծեցին ու նպաստեցին հայերի հանդեպ կույր ատելության սաստկացումը, որը հաջողությամբ ու հետևողականորեն արմատավորվում է Ադրբեջանում ու այնտեղի հանրության շրջանում:

Այսօր Ադրբեջանում, չնայած միջազգային հանրության բնակչությանը խաղաղության նախապատրաստելու կոչերին, քարոզվում է այլատյացություն, անհանդուրժողականություն ու ռազմաշունչ հայտարարություններ են արվում: Ցանկացած մեկը, ով հանդես է գալիս հայերի հետ որևէ հարաբերություններ հաստատելու օգտին, ահաբեկվում է ու դաժան հալածանքի ենթարկվում իշխանությունների կողմից:

Կարինե Տեր-Սահակյան / PanARMENIAN.Net
Հղումներ թեմայով.
 Ամենաընթերցվողը բաժնում
Քեսաբում առաջին կոտորածը 1909 թվականին էր, երբ հայ բնակչության մեծ մասը կոտորվեց
Նրան քնած ժամանակ կացնահարեց ադրբեջանցի սպա, ավագ լեյտենանտ Ռամիլ Սաֆարովը
Ըստ տարբեր տվյալների, Մարաղայում սպանվել է 53-100 մարդ, պատանդ է վերցվել 60 հոգի, այդ թվում 9 երեխա և 29 կին
Այս 26 տարվա ընթացքում ԼՂՀ ոչ մի բնակչի մտքով անգամ չի անցել, և չի էլ անցնում, որ կարելի է վերադառնալ Ադրբեջանի իրավասության տակ
 Ուշադրության կենտրոնում
ԵԱՀԿ ԽՎ-ն ղարաբաղյան կարգավորման գործում ուզում է լուրջ արդյունքների հասնել

ԵԱՀԿ ԽՎ-ն ղարաբաղյան կարգավորման գործում ուզում է լուրջ արդյունքների հասնել Ըստ ԵԱՀԿ ԽՎ ղեկավարի, վերջին իրադարձություններն Ուկրաինայում ցույց տվեցին հակամարտությունների կարգավորման անհրաժեշտությունը

 Բաժնի այլ նյութերը
«Սև հունվարը» Բաքվում. 24 տարի է անցել 1990-ի հունվարի 13-19-ը հայերի ջարդերի արդյունքում Բաքվում, ըստ տարբեր գնահատականների, մոտ 400 մարդ է սպանվել
Կովկասը Ռուսաստանի խոցելի «մատույցն է» Ա. Կռիլով. Ռուսաստանի համար Հարավային Կովկասի առաջնային նշանակությունը պայմանավորված է նրա սահմանային դիրքով
Ազատագրած Քաշաթաղը 20 տարեկան է. Ամենահամեղ սեխերն ու ձմերուկներն աճում են Կովսականում՝ Իրանի հետ սահմանին Արաքսն այս տեղերում լայնարձակ է ու հանդարտ՝ դիմացի ափին կանայք սպիտակեղեն են լվանում, տղամարդիկ անասուններին են արածացնում, մի խոսքով խաղաղ է ու անդորր