// IP Marketing video - START// IP Marketing video - END
Որդան կարմիր. Հին աշխարհի հայկական բրենդը

Որդան կարմիր. Հին աշխարհի հայկական բրենդը



Մեղվատու մեղվի և շերամի (թթենու մետաքսագործ) հետ մեկտեղ որդան կարմիրը ընտելացված միջատ է համարվում: Որդան կարմիրի էգերից ստանում են կարմիր գունաներկի համար օգտագործվող նյութը` կարմինը: Աշխարհում գոյություն ունի այդ միջատների միայն 3 տեսակ` հայկական, մեքսիկական և լեհական, որը տարածված է Արևմտյան և Արևելյան Եվրոպայում:

PanARMENIAN.Net - Առավել որակյալ է համարվել արարատյան կարմրաորդից ստացվող ներկը: Արարատյան որդան կարմիրը (լատիներեն՝ Porphyrophora hamelii) Margarodidae ընտանիքին պատկանող միջատ է, որը համարվում է աղուտների էնդեմիկ: Միջատները համարյա միշտ գտնվում են գետնի տակ՝ սնվելով աղուտներում աճող բույսերի` որդնախոտի (Aeluropus littoralis) և եղեգի (Phragmites australis) արմատներով:

Հազարամյակներ շարունակ որդան կարմիրի միջատներից ստացել են ամբողջ աշխարհում հայտնի կարմիր ներկը` որդան կարմիրը: Այն լայնորեն օգտագործվել է մանածագործության մեջ թելերի, մանվածքի ներկման, կտորների և գորգերի արտադրության մեջ: Հայտնի է, որ արարատյան որդան կարմիրը եղել է այն գունաներկի բաղադրության մեջ, որով ներկված են Ալթայում հայտնաբերված մ.թ.ա V դարին դասվող հայտնի Պազիրիկ գորգի թելերը:

Որդան կարմիրը շատ կայուն ներկ էր, այդ թվում լույսի ազդեցության հանդեպ` մինչ օրս դրա հետքերը հայտնաբերվում են 4-3 հազարամյակների վաղեմության հայկական պալատական համալիրների ավերակներում:

Հայկական որդան կարմիրից ստանում էին բոլոր երանգները, սակայն հատկապես այն գնահատվում էր հագեցած կարմիր գույնի համար: Այսօր որոշ հետազոտողներ փորձեր են անում վերականգնելու բոսորագույն կարմիրի ստացման կորցված բաղադրությունը, սակայն չի հաջողվում` գույնը փոխում է երանգը: Հենց կարմիր գույնի առանձնահատուկ երանգի համար են որդան կարմիրի միջատներին լատիներեն անվանել Porphyrophora` «արքայական ծիրանի», որովհետև նրանով էին ներկում արքայական ու իշխանական հանդերձները:

Բացի այդ արարատյան որդանը կիրառվում էր բժշկության, դիմահարդարման մեջ և խոհանոցում: Հայ բժիշկները կարմրաորդն օգտագործում էին լյարդի և երիկամների, ինչպես նաև շաքարախտի բուժման համար: Այն կիրառվում էր նաև որպես ջերմիջեցնող, հակաբորբոքային և հակաբեղմնավորող միջոց:

Որդան կարմիրը սերտորեն կապված է հայ մանրանկարչության հետ` մինչ օրս հին ձեռագրերն ապշեցնում են իրենց վառ և հագեցած գույներով: Արարատյան կարմրաորդը հիշատակվում է միջին դարերի բազում արաբական աղբյուրներում, որտեղ հիշատակվում է Հայաստանում արտադրվող «քիրմիզ» ներկը, որն օգտագործում էին մահուդե և բրդյա իրերը ներկելու, ձեռագիր մատյանները զարդանկարելու համար:

Վերածննդի դարաշրջանում այդ ներկը շատ պահանջված է եղել նկարիչների շրջանում` Լեոնարդո դա Վինչին, Ռեմբրանդտը, Միքելանջելոն բարձր են գնահատել նրա բացառիկ որակները: Պատմական փաստ է. Միքելանջելոյի նախնիները մայրական գծով, Ֆլորենցիայի բնակիչներ Ռուչելաիները XIII դարում հարստացել և փառքի են հասել՝ «Արևելքում բացահայտելով հրաշալի կարմիր ներկի գաղտնիքը»:

XIII դարում պետականության կորստյան հետ որդան կարմիրի արտադրությունը Հայաստանում անկում ապրեց: Եվ գրեթե դադարեց 16-17 դդ., երբ համաշխարհային շուկայում հայտնվեց մեքսիկական կարմրաորդը, որը թեև չափերով փոքր էր հայկականից, սակայն ավելի բեղուն էր. տարեկան 5 անգամ սերունդ տալով, այն դեպքում, երբ արարատյանը սերուդն է տալիս տարին միայն մեկ անգամ: Բացի այդ, հայկական կարմրաորդի համեմատ, մեքսիկականն ավելի քիչ ճարպեր էր պարունակում, ինչն ավելի դյուրին էր դարձնում ներկի արտադրությունը: Միայն որոշ վանքերում դեռ շարունակում էին ներկ պատրաստել սեփական կարիքների համար:

XIX դարում, երբ հայտնաբերվեցին արհեստական գունաներկերը, հայկական այդ եզակի «նոու հաուն» ետին պլան մղվեց, նրա բաղադրությունը չի պահպանվել: Սակայն ժամանակը ցույց տվեց, որ սինթետիկ ներկերը պակաս կայուն են քան բնականներն ու վնասակար են առողջությանը:

1830-ին որդան կարմիրի ուսումնասիրության նպատակով Հայաստան գործուղվեց Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս, հայտնի տեխնոլոգ և մեխանիկ Իոսիֆ Գամելը: Նրա հետազոտությունների արդյունքում հիմնավոր աշխատություն հրատարկվեց ռուսերեն և գերմաներեն լեզուներով: Գիտնականի ազգանունը հավերժացված է արարատյան կարմրաորդի լատիներեն անվան մեջ` Porphyrophora Hamelii:

XIX դարի սկզբում որդան կարմիրի բաղադրությունը վերականգնելու փորձեր արեց Էջմիածնի Մայր տաճարի վարդապետ Իսահակ Տեր-Գրիգորյանը (1780-1858)` շարունակելով միջնադարի մանրանկարիչ Սահակ Ծաղկարարի ավանդույթները: Նրա ստացած փոքր քանակի ներկը օգտագործվել է մանրանկարչության համար, կաթողիկոսի կնիքի և ձեռագրերի նկարազարդման համար: Սահակ Ծաղկարարը մեծ ուշադրություն է դարձրել կարմրաորդին սատկեցնելու եղանակից, քակի որ որակը շատ անգամ հենց դրանից էր կախված: Փորձել է կրաջուրը, սառը և տաթացրած քացախը, ծծմբի անհիդրիդը, գինի և այլն: Ի վերջո, լավագույն տարբերակը գինու և կալիումի կարբոնատի լուծույթն է եղել:

XX դարի 30-ականներին խորհրդային կառավարությունը նույնպես փորձեց որդան կարմիրի արտադրություն բացել: Սակայն դա չհաջողվեց կյանքի կոչել` պատերազմը խանգարեց: Արարատյան որդան կարմիրի ուսումնասիրման նախագիծը կրկին կյանքի կոչվեց 1971-ին, սակայն արդյունաբերական մասշտաբների այն այնդպես էլ չհասավ:

1987թ. Արմավիրի մարզում ստեղծվել է «Որդան կարմիր» արգելոցը, որտեղ աշխատանքներ էին տարվում այդ միջատն արհեստական պայմաններում բազմացնելու և արդյունաբերական նպատակներով օգտագործելու ուղղությամբ: Այժմ արգելոցի վիճակի չի համապատասխանում իր նշանակությանը` կարմրաորդերի քանակը գնալով պակասում է:

2008-ին կատարվել է արգելոցի քարտեզագրում և սահմանազատում: Արդյունքում հատկացվել է 220 հա: Արարատյան կարմրաորդի տարածման արեալը կազմել է 11 հազար հա: Այսօր, ըստ Բնության պահպանության միջազգային միության (IUCN) չափանիշների, այդ միջատն ընդգրկված է Կարմիր գրքում, որպես անհետացման եզրին գտնվող տեսակ:

PanARMENIAN.Net / Tsets
 Ամենաընթերցվողը բաժնում
Հակառեկորդ՝ ՃՏՊ-ների ու զոհերի թվով
Որքան են ստանում չինովնիկները տարբեր երկրներում
 Ուշադրության կենտրոնում
 Բաժնի այլ նյութերը
Բենդուկիձեն ասում է՝ թալանածը փնտրելով լճացման եք դատապարտում ինքներդ ձեզ Վրացական ռեֆորմների կնքահայրն արդարություն փնտրելու մասին
Կալանքը փոխելը պատժից ազատել չէ Ինչ է նշանակում «խափանման միջոց»