Նրանք ասացին «ոչ»

Նրանք ասացին «ոչ»

Թուրքերն ու քրդերը, որոնք մերժեցին ցեղասպանությունը

1915-ին Օսմանյան կայսրությունում եղել են թուրք բարձրաստիճան պաշտոնյաներ, որոնք, վտանգելով իրենց և հարազատների կյանքը, հրաժարվել են կատարել Թալեաթի, Էնվերի և երիտթուրք մյուս ոճրագործների հրեշային ծրագիրը։

PanARMENIAN.Net - PAN-ը պատմում է նրանցից մի քանիսի մասին՝ հերոսների, որոնք թուրքական պաշտոնական պատմագրության մեջ համարվում են դավաճաններ:

Լիջեի քաղաքապետ Հյուսեին Նեսիմի բեյ

Հյուսեին Նեսիմին պաշտպանում էր Լիջեի մոտ 6000-անոց հայկական համայնքը, երբ Դիարբեքիրի կառավարիչ Ռեշիդ բեյն անողոքաբար բնաջնջում էր հայերին հենց իր քաղաքի սահմանների մոտակայքում: Նեսիմին պնդում էր, որ նրանք, ովքեր հավատարիմ չեն պետությանը, պետք է պատժվեն, սակայն անմեղ մարդիկ չպետք է տուժեն: Երբ նա նկատեց, որ ստացվող հրամանները վերաբերում են զանգվածային տեղահանություններին և ջարդերին, նախ մտածեց, որ ինքը կարող է ինչ-որ բան անել իրադրությանը միջամտելով: Քաղաքապետը փորձեց պաշտպանել հնարավորինս շատ հայերի` հետաձգելով խմբերի ճանապարհումը: Նեսիմի բեյը նաև փորձել է կանխել հրոսակախմբերի հարձակումները՝ անձամբ ուղեկցելով տեղահանվածների առաջին խմբին: Նա համոզում էր Լիջեի ծեր տղամարդկանց «կեղծ ամուսնություններ» գրանցել հայ կանանց հետ՝ նրանց փրկելու համար: Այս կերպ քաղաքապետը փրկեց շատ կանանց` նրանց ներկայացնելով որպես մուսուլմաններ:

Տեղեկանալով այդ մասին, Ռեշիդը հանդիպման պատրվակով քաղաքապետին իր մոտ է կանչում, բայց կարգադրում է, որ ճանապարհին իր չերքեզ պահակներից մեկը՝ Հարունը, սպանի նրան: Սպանության մեղքը բարդվեց «հայ ապստամբների վրա», իսկ աճյունն ընտանիքին այդպես էլ չհանձնվեց:

Հյուսեին Նեսիմի բեյ, Հասան Մազհար բեյ և Ջելալ բեյ

Հալեպի և Կոնիայի նահանգապետ Ջելալ բեյ

Հալեպի և Կոնիայի նահանգապետ Ջելալ բեյը դարձել է Հայոց ցեղասպանության ժամանակ հրամաններին չենթարկվող պաշտոնյաների հավաքական կերպարը: Նա փրկել է բազմաթիվ հայերի կյանքեր՝ ինչպես մեղմելով նրանց դատավճիռները, այնպես էլ՝ դեմ գնալով թուրքական կառավարությանն ու հրաժարվելով իրագործել հայերի բռնագաղթի ու արտաքսման վերաբերյալ հրամանները: 1918 թվականի իր հուշերում նա գրել է.

«Կոնիայում իմ վիճակը նման էր մի մարդու վիճակի, ով նստած է գետի ափին՝ բացարձակ ոչ մի միջոց չունենալով դրանից ինչ-որ մեկին փրկելու համար: Արյունը հոսում էր գետի երկայնքով, և հազարավոր անմեղ երեխաներ, աննախատելի ծեր մարդիկ, անօգնական կանայք և ուժեղ երիտասարդներ այս գետով հոսում էին ցած` դեպի մոռացություն: Ես փրկեցի բոլոր նրանց, ում կարող էի փրկել մերկ ձեռքերով: Ես փրկեցի, իսկ մնացածները ներքև իջան գետով, որպեսզի այլևս երբեք չվերադառնան»:

Անկարայի կառավարիչ Հասան Մազհար բեյ

«Ես վալի եմ, ոչ թե ավազակ։ Չեմ կարող անել դա։ Թող ուրիշ մեկը գա, նստի իմ աթոռին և կատարի այդ հրամանները»,- հրաժարվելով կատարել Ստամբուլից եկած՝ հայերի տեղահանության վերաբերյալ հրամանը՝ հայտարարել էր Անկարայի կառավարիչը՝ վալին: Կարճ ժամանակ անց նրան հեռացրեցին պաշտոնից:

Մալաթիայի կառավարիչ Մուսթաֆա աղա (Ազիզօղլու)

Մալաթիայի կառավարիչ՝ քաղաքագլուխ Մուսթաֆա աղան չի չկարողացել կանխել հայերի բռնագաղթն ու զանգվածային սպանդը: Նա միայն կարողացել է մի քանի հայի թաքցնել իր սեփական տանը: Սակայն «գյավուրներին հոգ տանելու» համար Մուսթաֆա աղան թանկ վճարեց. նրան սպանեց սեփական որդին՝ «Իթթիհատ վե Թերաքի» կուսակցության մոլեռանդ անդամը:

Օսմանյան բանակի լեյտենանտ Ջեմիլ Կունե

Ջեմիլ Կունեն Օսմանյան բանակի լեյտենանտ էր և 1915-ին նշանակված էր Բիրեջիքի նավաշինական գործարանի տնօրեն՝ Օսմանյան հինգերորդ բանակի վերահսկողության ներքո, որի հրամանատարը Ջեմալ փաշան էր: Նավաշինական գործարանում լաստանավեր էին կառուցվում, որոնք օգտագործվում էին օսմանյան զինվորների կողմից Եփրատն անցնելու համար:

Պատմականորեն Կունեին առանցքային դարձնող փաստը նրա՝ հայերին փրկելու անդադար ջանքերն են: 1915-1917 թվականներին նա հատկապես փորձում է օգնել Այնթափի բողոքական հայերին, որպեսզի կանխի դեպի Դեյր Զոր նրանց բռնագաղթը: Բռնագաղթի ժամանակ Կունեն ամուսնանում է հայր Կարապետ Գյուլեուզյանի դստեր՝ Տիգրանուհու հետ, և փրկում է նրա կյանքը` նրա տեղահանությունը դեպի Դեյր Զոր թույլ չտալով:

Քրիստինե Քյուրքլյան / PanARMENIAN.Net
 Ամենաընթերցվողը բաժնում
Որոնք են ՀՀ համար Իրանում վատագույն սցենարի ամենաակնհայտ ռիսկերը
Պանդեմիան հաղթահարելու չինական մեթոդը՝ հայ երիտասարդի աչքերով
Դաքայում հայկական եկեղեցի ու գերեզմանոց կա, բայց հայ չկա
Ինչպես էին հայերն ամերիկացիներին համոզում Թուրքիայում ներդրում անել
 Ուշադրության կենտրոնում
Կալիֆոռնիայի ուսանողների լուռ բողոքի ցույցը՝ Հայոց ցեղասպանության հերքման դեմ

Կալիֆոռնիայի ուսանողների լուռ բողոքի ցույցը՝ Հայոց ցեղասպանության հերքման դեմ Ցույցին մասնակցող ուսանողները համալսարանների ներսում բերաները կապած «խոսում են» միայն պաստառների միջոցով

 Բաժնի այլ նյութերը
Մեկ ձեռքի վրա հաշվելու, մի շնչով կարդալու 5 գիրք՝ Ալեքսիս Օհանյանի գրադարանից
Երևանն ու Թբիլիսին դժգոհ են միմյանցից Զուրաբիշվիլիի այցը բացահայտեց հարաբերությունների կնճիռները
Սադրանքներն ու պատերազմի հավանականությունը Երևանն ու Բաքուն կոշտացնում են դիրքորոշումը ԼՂ հարցում