39  09.05.12 - Շուշիի ազատագրման և ԼՂՀ բանակի կազմավորման 20-ամյակի զորահանդեսը
Շուշի. 20 տարի առանց պատերազմի

Շուշի. 20 տարի առանց պատերազմի (վիդեո)

1992 թվական. «Ինչպե՞ս կարող է հարազատ քաղաքի ազատագրման գործողությունն ավարտվել անհաջողությամբ: Դրանից հետո մենք ի՞նչ հայ ենք»

20 տարի: Ուղիղ 20 տարի առաջ մայիսի 9-ին Հայրենական մեծ պատերազմի Հաղթանակի օրն ազատագրվեց Շուշին, ինչպես համարում են շատերը ղարաբաղյան պատերազմի «Ստալինգրադը», որը բեկումնային եղավ պատերազմի ընթացքի համար, ճանապարհ բացեց դեպի հայերի հաղթանակները: Փոքր քաղաքը, անառիկ ամրոցը, շրջապատված խորը կիրճերով, հայերի մեջ համոզվածություն ներշնչեց Արցախն ադրբեջանական լծից ազատագրելու հնարավորության մեջ:

PanARMENIAN.Net - Բայց դա հետո: Իսկ 20 տարի առաջ Լեռնային Ղարաբաղում հասկանում էին, որ Շուշիի ազատագրումն ուղղակի կենսականորեն անհրաժեշտ է: Քաղաքի բարձունքից ադրբեջանցիները գնդակոծում էին Ստեփանկերտը «Գրադ» համակարգերից: Ստեփանակերտը գրեթե 70 տոկոսով ոչնչացված էր, մարդիկ ապրում էին նկուղներում, չկար ոչ հաց, ոչ ջուր… Հապաղել չէր կարելի:

«Հայաստանի ղեկավարությունը հավանություն չէր տվել այդ գործողությանը, և մենք ոչ մի հստակ ցուցում չունեինք, սակայն անհրաժեշտ էր գործել: Հենց այդ պատճառով կայացավ 72 հրամանատարների խորհրդակցություն, որոնք միաձայն որոշեցին, որ օպերացիան պետք է անցկացվի: Դուք գիտեք, հրամանատարները պետք է կատարեին իմ հրամանը, սակայն այնպես ստացվեց, որ ես կատարեցի նրանց հրամանը»,- պատմում է Շուշիի ազատագրման գործողության հեղինակ նշանավոր Կոմանդոսը` Արկադի Տեր-Թադևոսյանը:

Քաղաքագետ Լևոն Մելիք-Շահնազարով. «Միաժամանակ ոչ մեկի մտքով չէր անցնում, որ Շուշիի ազատագրման գործողությունը կարող էր ձախողվել: Քաղաքում մշտապես հնչում էր նույն հարցը. «Ե՞րբ ենք գրավելու Շուշին»: Մի անգամ ես հարցրեցի ծանոթ տարեց մարդուն, ով, ի դեպ, այժմ բնակվում է Շուշիում. «Իսկ ի՞նչ անել, եթե գործողությունն անհաջողությամբ ավարտվի»: Նա ուշադիր նայեց ինձ և հարցին հարցով պատասխանեց. «Ինչպե՞ս կարող է հարազատ քաղաքի ազատագրման գործողությունն անհաջողությամբ ավարտվել: Այդ ժամանակ ո՞ւմ ենք մենք պետք: Դրանից հետո մենք ի՞նչ հայ ենք»:

Արցախյան պատերազմի վետերան, «Սարդարապատ» շարժման նախաձեռնող խմբի անդամ Ժիրայր Սեֆիլյան. «Չնայած զենքի և զինամթերքի պակասին, մարդիկ հերթ էին կանգնում Շուշիի ազատագրման գործողությանը մասնակցելու համար: Իմ կարծիքով, այդ ժամանակ աշխարհում չկար մի հայ, ով դեմ լիներ Շուշիի ազատագրման գաղափարին»:

Արքեպիսկոպոս Պարգև Մարտիրոսյան. «Շուշիի ռազմական գործողությունը տեղափոխվել էր մայիսի 7, մինչև Սուրբ Խաչի երևման օրը, և դա պատահական չէր: Հոգևոր լիցքեր զգացին նաև ռազմական գործողության մասնակիցները:

Բոլորը խաչ էին կրում: Ով խաչ չուներ, նրանք նկարում էին համազգեստի մեջքին կամ թևքին: Նույնիսկ տանկերի և զրահամեքենանեի վրա խաչեր էին: Թվում էր, ինչ-որ մեկը վերևից ուղորդում էր մեզ և մենք նվազագույն կորուստներով մտանք Շուշի...»

Շուշիի ազատագրման գործողությունը կոչվեց «Հարսանիք լեռներում»` ռազմական գործողության համար անսովոր անվանում: Նման արտասովոր անվանման պատճառն այն փաստն էր, որ այդ ժամանակ պաշտպանության նախարար Վազգեն Սարգսյանը կարծում էր, որ նման օպերացիա իրականացնելու համար դեռ վաղ է, որ դրան պետք է լավ պատրաստվել: «Ռազմական տեսանկյունից մենք պատրաստ չէինք, և Վազգեն Սարգսյանն ասաց, որ շտապել պետք չէ, բայց Շուշին պետք էր ազատագրել: Այդ ժամանակ ես խոստացա նրան, որ եթե մենք գրավենք Շուշին, ապա լեռներում կկազմակերպենք նրա հարսանիքը: Այդպես առաջացավ օպերացիայի «Հարսանիք լեռներում» անվանումը»,- պատմում է Կոմանդոսը:

Սկսվեց գործողության պատրաստությունը: Կոմանդոսի ողջ ջոկատը, կազմված 3800 հոգուց, գործողությունն իրականացնելու համար բաժանվեց 5 խմբերի` կազված 615-ական մարտիկներից: Գործողությունը սկսվեց մայիսի 8-ին ժամը 02:30-ին: Շուշիի ուղղությամբ սկսվեց հրետանային պատրաստությունը, որից հետո սկսվեց գրոհը քաղաքի վրա: Գնդապետ Արկադի Կարապետյանի գումարտակը 400 զինվորով սկսեց հարձակումը Շոշ գյուղի կողմից: Հյուսիս-արևելյան ուղղությամբ գրհեց Աշոտ Ղուլյանի 1-ին վաշտը: Արևելքից հարձակումը սկսեց Դուշման Վարդանի վաշտը, որն իր զինվորներով արդեն առավոտյան քաղաքի մերձակայքում էր: Հարավից գրոհեցին աֆղանական վետերաններ Նվեր Չախոյանի վաշտը և Ժիրայր Սեֆիլյանի ու Աշոտ Խաչատրյանի գումարտակները: Միևնույն ժամանակ 400 մարտիկներից բաղկացած առանձին ջոկատը գնդապետ Սեյրան Օհանյանի գլխավորությամբ շրջանցեց քաղաքը և մոտեցավ հարավ-արևմուտքից` ազատագրելով Քուսար, Բաշքենդ, Ջավադլար և 17 այլ գյուղեր: Արթուր Առաքելյանի 100 հոգանոց ջոկատն ազատագրեց Ստորին Զարիսլոն, իսկ Ալբերտ Ալավերդյանի ջոկատը` Վերին Զարիսլոն: Արդեն առավոտյան նրանց միացավ Վալերի Չտչյանի գումարտակը: Հենց այդ գումարտակի 4-րդ վաշտին բախտ վիճակվեց առաջինը մտնել քաղաք:

Հայաստանի պաշտպանության նախարար Սեյրան Օհանյան. «1992-ին Ղարաբաղի պատմական մայրաքաղաքում՝ Շուշիում, ազատագրման պլանը համապատասխանում էր ռազմական գիտության բարձրագույն չափանիշներին: Շուշիի ազատագրումը հայոց բանակի ամենագլխավոր հաղթանակներից էր»:

«Մարտիկ» թերթ, 1993թ. «Իր 273-ամյա պատմության ընթացքում Շուշիի ամրոցը, որը միշտ հայտնի էր իր անառիկությամբ, առաջին անգամ հանձնվեց հանուն պատմական արդարության: Ռազմական գործողության ընթացքում, որը տևեց երկու օր, ակնհայտ դարձավ մարդկային արժանապատվության անվիճելի փաստը, որը կոչված է ծառայել հայրենիքին, որը վառ կերպով դրսևորվեց 1-ին, 4-րդ, 6-րդ, Ակնաղբյուրի, Բալուջինի վաշտերի սխրագործություններում»:

Հայաստանի Հանրային խորհրդի նախագահ Վազգեն Մանուկյան. «Շուշիի ազատագրմամբ մենք պատասխան տվեցինք նրանց, ովքեր ներքաշեցին մեզ պատերազմի մեջ: Դրանից սկսվեցին մեր հաղթանակները: Դա մեր քաղաքն է և մենք պետք է հավերժ պահպանենք այն»:

Արկադի Տեր-Թադևոսյան. «Մենք պարտվելու իրավունք չունեինք, մենք պետք է կամ հաղթեինք, այսինքն ազատագրեինք քաղաքը, կամ պետք է ոչ ոքի լիներ, այսինքն մենք պետք է շրջապատեինք քաղաքը և պաշարման մեջ պահեինք այն»,- ասում է նա և հավելում, որ չի կասկածել իր զինվորների հաղթանակի մեջ: «Դուք հասկանում եք, որ կարևոր դեր է խաղացել մեր մարտական ոգին:Բացի դրանից, դա մեր քաղաքն էր, որտեղ ամեն քարը, ամեն ճանապարհը մեզ համար հազարատ էր, ինչը ոչ պակաս կարևոր է»:

Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսյան. «Շուշիի ազատագրումը դարձավ բարիքի հաղթանակ չարիքի և բարբարոսության նկատմամբ: Նրանք, ովքեր անմահացան հերոսամարտում, շարունակում են իրենց մեծագույն առաքելությունը որպես բարոյական և քաղաքական լիցքեր»:

«Արաբո» կամավորական ջոկատի հրամանատար Մանվել Եղիազարյան. «Մայիսի 9-ը՝ Շուշիի ազատագրման օրը, պետք է համահայկական տոն դառնա: Այն պետք է շքերթների օր դառնա, որպեսզի այն լինի համաժողովրդական, համահայկական, որպեսզի մարդիկ անհամբերությամբ սպասեն դրան»:

Այսօր Շուշին վերականգնվում է՝ թոթափելով թուրքական լծի և պատերազմի սարսափելի հիշողությունները: Այսօր շուշեցիներն ապրում են խաղաղ կյանքով, գնում են աշխատանքի, ընտանիք են ստեղծում, դաստիարակում են երեխաներին: Բայց նրանց աչքերը, «պատերազմի երեխաների» խիստ աչքերը խոսում են այն մասին, որ անհրաժեշտության դեպքում բոլորը՝ փոքրից մինչև մեծ, կպաշտպանեն հայրենի քաղաքը, հայրենի հողը: Եվ կկանգնեն մինչև վերջ, մինչև նոր Հաղթանակ:

14  Արցախ. Ազատագրված տարածքներ
10  Արցախը երկնքից
15  Արցախյան պատերազմ
 Ամենաընթերցվողը բաժնում
Բեյրութահայ ընտանիքը՝ ՀՀ գալու հույսով
Մերի Գուզելյանի կյանքն ու մահը Բոստոնում
Ինչպես հայ գուրուն հասավ «ամերիկաներն» ու բոլորին խառնեց
Հայ կնոջ մեքսիկական արկածներն ու ապտակի ուժը
 Ուշադրության կենտրոնում
2022-ից Արցախի ԱԺ նստավայրը Շուշի կտեղափոխվի

2022-ից Արցախի ԱԺ նստավայրը Շուշի կտեղափոխվի ԱԺ-ին կհատկացվի ժամանակին դատական ատյանի համար սկսված և կիսատ թողած շենքը, որի շինաշխատանքները շուտով կվերսկսվեն

 Բաժնի այլ նյութերը
Բոլորի աչքից հեռու, բոլորի աչքի առջև Մզկիթ դարձած տաճարների Թուրքիան
Ֆունիկուլյորով` Արարատի գագաթ Ինչպես էին հայերն ամերիկացիներին համոզում Թուրքիայում ներդրում անել
Մեկ ձեռքի վրա հաշվելու, մի շնչով կարդալու 5 գիրք՝ Ալեքսիս Օհանյանի գրադարանից