Հայկական մետաղադրամների պատմությունից. Կիլիկյան դրամները բնորոշվում են խաչի պատկերով

Հայկական մետաղադրամների պատմությունից. Կիլիկյան դրամները բնորոշվում են խաչի պատկերով

14-րդ դարի վերջին քառորդից, երբ Կիլիկյան թագավորությունը նվաճեցին եգիպտացի մամլուքները, հայկական դրամների հատումը երկարատև ժամանակով ընդհատվեց

11-րդ դարի վերջում Միջերկրական ծովի հյուսիս-արևելյան ափին կազմավորվեց Կիլիկիայի Հայկական անկախ թագավորությունը, սկզբում դա իշխանապետություն էր (1080-1198 թթ.), որը հետո վերածվեց թագավորության (1198-1375 թթ.): Կիլիկյան իշխանապետության հիմնադիրն էր իշխան Ռուբեն Առաջինը (1080-1095 թթ.): Կիլիկիայի Լևոն Երկրորդ իշխանը (1187-1198 թթ.) թագադրվեց և որպես Կիլիկիայի Հայկական թագավորության առաջին արքա (1198-1219 թթ.) սկիզբ դրեց Ռուբինյանների կիլիկյան արքայատոհմին և դարձավ Լևոն Առաջին: Հզորանալով՝ Կիլիկիայի Հայկական թագավորությունը մահմեդական Արևելքի և քրիստոնեական Արևմուտքի միջև կամուրջի վերածվեց:

PanARMENIAN.Net - Կիլիկիայի Հայկական թագավորության մետաղադրամների առաջին դրվագումները հետաքրքիր են ու բազմազան: Հայտնի են առանձին իշխանների հատած պղնձե դրամները, մասնավորապես իշխաններ Ռուբենի, Թորոսի, Լևոնի օրոք:

Մետաղադրամների նկարագրությունը

Իշխանապետության շրջանի մետաղադրամների վրա բացակայում է տիրակալի պատկերը, բոլոր մետաղադրամների վրա կան քրիստոնեական խորհրդանշաններ տարբեր մեկնաբանությամբ: Մասնագետները նշում են, որ մետաղադրամներին հանդիպում են նաև հայկական լատինական խաչի պատկերներ: Դարձերեսին հանդիպում են տարբեր խորհրդանշական պատկերներ, այդ թվում ամրոցների պատկերներ, ռազմական խորհրդանիշներ:

Կիլիկիայի թագավորության շրջանում դրվագվում էին մեծ քանակությամբ պղնձե ու արծաթե մետաղադրամներ: Եղել են նաև բիլոնե դրամների թողարկումներ (արծաթի համեմատաբար ցածր պարունակությամբ):

Արծաթե մետաղադրամների թողարկումները շատ տարածված էին: Սկզբնական շրջանում դրանք դրվագվում էին բարձր հարգի արծաթից և տարբեր արժեք ունեին՝ երկդրամ, դրամ, կես դրամ: Լևոն Երկրորդի (1271-1289 թթ.) գահակալության ավարտից հետո տնտեսական ու քաղաքական պատճառների հետևանքով սկսեցին թողարկվել ցածր հարգի արծաթե դրամներ, որոնք կոչվում էին թագվորիներ:

Կիլիկիայի Հայկական թագավորության մետաղադրամների հետ միաժամանակ շրջանառության մեջ էին նաև հարևան երկրների դրամները՝ սելջուկներինը, մամլուքներինը և այլն:

Մետաղադրամների նկարագրությունը

Որպես կանոն մետաղադրամների դիմերեսին պատկերված էր արքան: Ընդ որում պատկերները տարբեր էին՝ արքան ամբողջ հասակով էր, գահին նստած, ձիուն հեծած, միայն դիմապատկերը: Ընդ որում արքայի ձեռքին իշխանության խորհրդանիշներ էին՝ գայիսոն, շուշան կամ սուր և այլն: Դարձերեսին, որպես կանոն, պատկերված են առյուծ և խաչ:

Արքա Լևոն Առաջինի արծաթե մետաղադրամի դիմերեսն ու դարձերեսը

Հետաքրքիր առանձին խումբ են կազմում արքա Հեթում Առաջինի այսպես կոչված արծաթե «երկլեզու մետաղադրամները»: Այդպիսի մետաղադրամներ չեն հանդիպել մյուս կիլիկյան տիրակալների օրոք:

Մետաղադրամների նկարագրությունը

Մետաղադրամների դիմերեսին պատկերված է ձիավոր արքան, իսկ շրջանաձև հայերեն գրությունը նշում է նրա անունը: Դարձերեսին կա միայն արաբերեն գրություն՝ սելջուկ Քեյղուբադ և Քեյխոսրով սուլթանների անունները, նշված են նաև հատման տարեթիվն ու դրվագման վայրը: Կիլիկյան մետաղադրամների բոլոր թողարկումներից «երկլեզու» մետաղադրամները միակ թվագրված մետաղադրամներն են, որոնցով կարելի է հստակ թվագրել մետաղադրամի թողարկման տարին: Այդ մետաղադրամները թողարկվել են կարճ ժամանակահատվածում՝ XIII դարի 30-ականների վերջում և 40-ականների սկզբին:

Շատ հետաքրքիր են Հեթում Առաջինի օրոք տարածված սովորական (Հեթում-Զաբել) արծաթե մետաղադրամները: Մետաղադրամի վրա ամբողջ հասակով պատկերված են Հեթում արքան ու նրա գահակից Զաբել թագուհին, որն առաջին կիլիկյան արքա Լևոն Առաջինի դուստրն էր: Սա միակ կիլիկյան մետաղադրամն է, որի վրա թագուհի է պատկերված, ընդ որում այդ մետաղադրամը բավականին տևական ժամանակ հատվել է նաև Զաբել թագուհու մահից հետո:

Արքա Հեթում Առաջինի արծաթե մետաղադրամի դիմերեսը

Պղնձե մետաղադրամները տարբեր չափերի էին ու տարբեր արժեք ունեին: Ամենախոշոր պղնձե մետաղադրամը կոչվում էր դանգ (հունական օբոլից), այն թողարկվել է միայն Լևոն Առաջինի ու Հեթումի Առաջինի ժամանակ: Իսկ Լևոն Երկրորդի և նրան հաջորդած արքաների օրոք հատվում էին միջին չափի պղնձե մետաղադրամներ՝ քարտեզներ (լատիներեն քարտեզ՝ դրվագել բառից): Կիլիկյան վերջին արքայատոհմի՝ Լուսինյանների կառավարման ժամանակ ստիպված էին դրվագել ամենափոքր պղնձե դրամները, որոնք կոչվում էին փող (բյուզանդական ֆոլիսից):

Արքաներ Լևոն Առաջինի ու Հեթում Առաջինի պղնձե դանգերի դարձերեսները

Բարձր հարգի արծաթե դրամները, որոնք դրամահատվել են Լևոն Առաջինի, Հեթում Առաջինի ու Լևոն Երկրորդի օրոք, կոչվում էին դրամ՝ հունական դրահմից: Հաջորդ արքաների օրոք հատվում էին արծաթե ցածր պարունակությամբ դրամներ, որոնք կոչվում էին թագվորին՝ իտալական մետաղադրամի անվանումից:

Հայտնի են բիլոնային մետաղադրամների առանձին թողարկումներ լատինատառ գրություններով: Մասնավորապես, հայտնի է Լևոն Առաջինի բիլոնե մետաղադրամը, որը հատվել է Կիպրոսի նվաճման պատվին:

Հետաքրքիր են նաև որոշ արքաների արծաթե դրամները, որ թողարկվել են օծման ժամանակ: Հարկ է նշել, որ Լևոն Առաջինը սկսեց հատել օծման մետաղադրամներ. մեզ են հասել նաև Օշին արքայի հատած արծաթե օծման մետաղադրամները:

Որոշ տեղեկություններ կան նաև դահեկանների՝ առանձին արքաների, այդ թվում Լևոն Առաջինի, Հեթում Առաջինի, Լևոն Երկրորդի ու Կոստանդին Առաջինի օրոք, հատված ոսկե մետաղադրամների մասին: Հավանաբար դրանք թողարկվել են սահմանափակ քանակությամբ և հուշանվերների դեր են կատարել: Այդ դրամները շատ հազվագյուտ են, մեզ հասած ոսկե մետաղադրամների ընդհանուր քանակը չի գերազանցում երկու տասնյակը: Այստեղ շատ են հարցականները, որոնք պարզաբանելու համար հարկավոր է մանրակրկիտ կերպով ուսումնասիրել այդ ոսկե մետաղադրամները:

Կիլիկյան Հայկական թագավորության բնորոշ առանձնահատկությունն այն է, որ մետաղադրամների եզրագծային գրությունները, եզակի բացառությամբ, հայերեն են, ինչպես նաև այն, որ որպես կանոն, բոլոր մետաղադրամների վրա կա քրիստոնեական հավատի խորհրդանիշը՝ խաչը:

Կիլիկյան Հայկական թագավորության մետաղադրամների մեծ մասի վրա նշված է այն քաղաքի անվանումը, որտեղ հատվել է դրամը: Հիմնական դրամահատարանը մայրաքաղաքային արքունական փողերանոցն էր մայրաքաղաք Սիսում: Մետաղադրամների մի փորք մասի վրա կան նաև Այասի և Տարսոնի դրամահատարանների անվանումները: Պետք է նշել, որ պատկերագրությունը շատ նմանություններ ունի եվրոպական մետաղադրամների հետ: Առաջին հայացքից, կիլիկյան մետաղադրամների որոշ տեսակներ հեշտ է շփոթել Վենետիկի արծաթե մատապանների հետ: Վերջին կիլիկյան արքաների մետաղադրամները ձևավորմամբ նման են Կիպրոսի մետաղադրամներին, քանի որ կառավարիչները սերտ բարեկամական կապեր ունեին Կիպրոսի տիրակալների հետ:

14-րդ դարի վերջին քառորդից, երբ Կիլիկյան թագավորությունը նվաճեցին եգիպտացի մամլուքները, հայկական դրամների հատումը երկարատև ժամանակով ընդհատվեց:

Նյութը նախապատրաստվել է Հայաստանի Կենտրոնական բանկի հետ համատեղ, ՀՀ ԿԲ դրամագետ Գևորգ Մուղալյանի մասնակցությամբ

Վիկտորիա Արարատյան / PanARMENIAN.Net , Վարո Ռաֆայելյան / PanARMENIAN Photo
| Նախագծի գործընկեր
 Ամենաընթերցվողը բաժնում
Տեսախցիկների համար խնդրահարույց են հատկապես O, Q, D, C տառերը
2004 թվականին Հայաստանի մայրաքաղաքի կանաչապատման աստիճանն ընդամենը 1,5% էր
XXI դարի մարդկանց բախտը բերել է՝ առաջիկա տասնամյակներին միանգամից 6 տետրադ է լինելու: Կանադայի աստղագիտական ընկերակցությունը հայտնել է, որ «արյունոտ» լուսինը կրկին կհայտնվի հորիզոնում 2032—2033 թթ. իսկ հետո՝ 2043–2044 թթ.
Տիգրանակերտը շքեղ բացառություն է, քանի որ պեղումների արդյունքում քարե մեծ քաղաքի ավերակներ են բացվել
 Ուշադրության կենտրոնում
Եղիշե Չարենցի անվան դպրոցի  աշակերտները՝ ՎիվաՍել-ՄՏՍ-ում

Եղիշե Չարենցի անվան դպրոցի աշակերտները՝ ՎիվաՍել-ՄՏՍ-ում Աշակերտները լսել են նաև ՎիվաՍել-ՄՏՍ-ի ստեղծման պատմությունը, իսկ ընկերության գլխավոր տնօրենը նրանց հետ կիսվել է հաջողության հասնելու գաղտնիքներով

 Բաժնի այլ նյութերը
Հարկադրանք հանուն օրենքի. ԴԱՀԿ-ն` կազմավորումից մինչև օրս ԴԱՀԿ-ն ամսական ապահովում է 120.000 վարույթի իրականացում
Որտե՞ղ են հանգստացել հայաստանցիները և ովքե՞ր են եկել Հայաստան Բացի «ավանդական» վրացական ծովափերից այս տարի հայերը նախընտրել են հանգստանալ նաև Կրետե կղզում ու Բարսելոնայում
Հայաստանը` CO₂-ի արտանետումների աշխարհի քարտեզին Պարզվում է` Երևանն ամենևին էլ Հայաստանի ամենափոշոտ քաղաքը չէ