// IP Marketing video - START// IP Marketing video - END
Մուսա լեռան 40 օրը.Մաս II

Մուսա լեռան 40 օրը.Մաս II

Առաջին մասում արդեն պատմել ենք, թե ինչպես ամեն ինչ սկսվեց

2015-ի օգոստոս-սեպտեմբերին լրանում է 1915 թվականի սակավաթիվ լուսավոր դրվագներից մեկի՝ Մուսա լեռան հերոսական ինքնապաշտպանության 100-ամյակը: PanARMENIAN.Net-ն անդրադառնում է հերոսամարտին և պարբերաբար կներկայացնի դեպքերի ժամանակագրությունը:

PanARMENIAN.Net - Առաջին մասում արդեն պատմել ենք, թե ինչպես ամեն ինչ սկսվեց:

Եվ այսպես, օգոստոսի 10-ի առավոտյան թշնամին նորից հարձակվեց Մուսա լեռան վրա` այս անգամ մոտ 1500-2000 հոգանոց զորքով և 2 լեռնային թնդանոթով: Թուրքերը, օգտվելով մառախլապատ և անձրևոտ եղանակից, հարձակվում են ընդամենը 15 հոգով պաշտպանվող հայկական դիրքերից մեկի վրա և անսպասելի դիմադրության հանդիպում: Սակայն հայ դիրքապահները ստիպված էին նահանջել, իսկ թուրքական զորքն առաջ շարժվեց մինչև «Օմարի գետինը» կոչվող դիրքը, որտեղ էլ հորդառատ անձրևի պայմաններում մղվեցին հիմնական մարտերը: Թուրքերը ռմբակոծեցին հայերի բանակատեղերից մեկը և խիստ վնասեցին հյուղակները:

Դրությունը բավականին ծանր էր նաև այլ հատվածներում, բայց բարեբախտաբար հայերի ունեցած հունական նորագույն հրացաններն անձրևից չէին վնասվել և պատրաստ էին կրակել ցանկացած պայմաններում: Հայ մարտիկները, համառ մարտեր մղելով, երեկոյան ճնշեցին ենթուրքերի առաջխաղացումը, որոնք լուսադեմին ստիպված էին խուճապահար նահանջել Մուսա լեռից: 12-ժամյա ճակատամարտի ընթացքում թուրքերն ավելի քան 100 զոհ ու վիրավոր ունեցան, իսկ հայերը` 4 զոհ և մի քանի վիրավոր: Հայերից իրենց գործած սխրանքներով աչքի ընկան հատկապես Հակոբ Ղարագյոզյանը («Ըլլեօն»` «Առյուծ») և Պետրոս Գալուստյանը, որը հաջորդական 5 կրակոցով սպանեց 4 թուրք թնդանոթաձիգի:

Հերոսամարտի մասնակիցներից մեկի հրացանը

Երկրորդ հաղթական ճակատամարտից հետո մուսալեռցիները միջոցներ ձեռնարկեցին իրենց պաշտպանության խոցելի կողմերը վերացնելու, թերությունները շտկելու և կազմակերպական հարցերը կարգավորելու համար: Փորձը ցույց տվեց, որ դժվար էր փոքրաթիվ ուժերով չորս տարբեր բանակատեղ պաշտպանել ու կառավարել, ուստի անհրաժեշտ էր հնարավորինս կենտրոնացնել ուժերը: Որոշվեց բնակիչներին համախմբել առավել ապահով վայրում, և արդեն օգոստոսի 12-ին գլխավոր բանակավայրը դառնավ Տամլաճըգը: Վերջինի հիմնական առավելությունը ծովամերձ դիրքն էր, և մասնակիցների վկայությամբ` «ծովը միշտ աչքի առաջ ունենալը նշանակում էր կռվել փրկության հույսով»:

Նախքան այդ` օգոստոսի 11-ին Տամլաճըգում մյուս երկու ճամբարի` Գուզճըղազի և Գափլան-Տուզաղի (որտեղ հաստատվել էին լեռը բարձրացած բիթիասցիները) վարչական խորհուրդների մասնակցությամբ ընդհանուր ժողով գումարվեց: Այստեղ տեղական խորհուրդների միավորումով ձևավորվեց 17 հոգուց բաղկացած կենտրոնական վարչական ժողով (խորհուրդ)` Տիգրան Անդրեասյանի ատենապետությամբ: Ժողովը գումարվում էր օրը երկու անգամ և պատասխանատու էր ներքին կյանքի կազմակերպման, կարգ ու կանոնի պահպանման և իրավական հարցերի լուծման, ապաստարանների, դիրքերի ու ճամփաների կառուցման համար, ինչպես նաև միջոցներ էր ձեռնարկում արտաքին հարաբերությունների վարման և բանակցությունների համար:

Կենտրոնական ժողովի կազմից ընդհանուր զինվորական վերահսկիչ նշանակվեց 20-ամյա Մովսես Տեր-Գալուստյանը: Նրա պարտականությունն էր յուրաքանչյուր օր փոխել պահակախմբերը, կանոնավոր կերպով ջուր և սնունդ ապահովել կռվողների համար, ապահովել առաջին գծի դիրքապահների և կենտրոնի միջև կապը, ինչպես նաև կազմակերպել օժանդակ խմբերի միջոցով առաջին գծում կռվողների զինական և թիկունքային արագ ապահովումը:

Որոշ հետազոտողներ նշում են, որ հենց Մովսես Տեր-Գալուստյանի կերպարն է հիմք ծառայել Ֆ.Վերֆելի հայտնի վեպի գլխավոր հերոսի` Գաբրիել Բագրատյանի կերպարի ստեղծման համար: Այլ տվյալներով նշվում է նաև հերոսամարտի նշանավոր մարտիկներից Եսայի Յաղուբյանի անունը:

Ռազմական գործողությունները Մուսա լեռան վրա

Զինվորական ուժի կազմակերպումը նախկինի պես մնաց նույնը. ընդհանուր առմամբ գործում էր 43 մարտական խումբ` յուրաքանչյուրը մեկ խմբապետի և 12 մարտիկի կազմով: Խմբերի կեսը մարտական ակտիվ գործողությունների դադարի ժամանակահատվածում մնում էր երկար գետնահարկ տաղավարի ձևով կառուցված զորանոցում: Բացի այդ, մուսալեռցիների ինքնապաշտպանության տարածքի մեծությունը (մոտ 115 քկմ) և նախորդ ճակատամարտերի փորձն անհրաժեշտ դարձրեց արագ արձագանքման օժանդակ խմբերի կազմումը` վտանգված կետերին արագ օգնության հասնելու, ինչպես նաև դիրքապահներին աջակցելու համար: Ստեղծվեց 11 կռվողից բաղկացած երեքական այդպիսի խումբ, որոնց խմբապետերն էին Եսայի Յաղուբյանը, Պետրոս Տմլաքյանը և Պետրոս Տուտագլյանը: Օժանդակ խմբերի կենտրոնատեղին Մուսա լեռան կենտրոնական Թաթարալանկ դիրքն էր: Դրանց քաջամարտիկներն իրենց արագաշարժությամբ ու անվեհեր կռվով մեծ դերակատարում ունեցան հերոսամարտում:

Իրենց կարևոր դերն ունեին նաև կանայք ու պատանիները: Հավատարիմ հայ կնոջ հերոսականությանը` բազմաթիվ կանայք ու աղջիկներ վճռական պահին կողք կողքի մարտնչում էին տղամարդկանց հետ, գոտեպնդում նրանց, կռիվների ընթացքում ջուր ու սնունդ, փամփուշտ հասցնում, խնամում վիրավորներին: Իրենց խիզախությամբ աչքի ընկան հատկապես Շուշանիկ Գապայանը, Մանուշակ Մանուկյանը (Յաղուբյան), Վարդեր Զեյթլյանը և Եղիսաբեթ Սըգայանը:

Մուսա լեռան ինքնապաշտպանության հաջողությունը մեծապես պայմանավորված էր նաև թիկունքային ապահովման, հատկապես` սննդի հայթայթման արդյունավետ կազմակերպմամբ: Սկզբնապես սննդամթերքի պակասություն չէր զգացվում: Անհրաժեշտության դեպքում վարչական մարմինը որոշել էր հավաքել բնակչության ունեցած ամբողջ պաշարը և հավասարապես բաժանել, սակայն դրա կարիքը չզգացվեց: Այնուհետև պարենի, հատկապես հացահատիկի պակասը լրացնելու համար գիշերային ժամերին մուսալեռցիները փոքր խմբերով իջնում էին շրջակա գյուղերը և արտերից ու այգիներից հացահատիկ և մրգեր հավաքում:

Մուսալեռցիների դեմ թուրքերի երրորդ և ամենամեծ հարձակումը տեղի ունեցավ օգոստոսի 15-ին (այլ տվյալներով` օգոստոսի 19-ին): Անտիոքի երիտթուրքական իշխանությունները հայերի դեմ կենտրոնացրել էին մոտ 3.000-ի հասնող (որոշ տվյալներով` մոտ 5.000-ի) կանոնավոր զորք և մոտ 4.000 բաշիբոզուկի անկանոն ուժեր: Կիրակի վաղ առավոտյան թշնամին Ֆախրի փաշայի գլխավորությամբ հյուսիսից, հարավից և հարավ-արևմուտքից միաժամանակ գրոհեց հայկական 4 դիրքի վրա: Չնայած հայերի համառ դիմադրությանը` թշնամին կարողացավ գերազանցող ուժերով որոշ տեղերում ճեղքել պաշտպանության գիծը և թնդանոթային կրակն օգտագործելով` հասնել մինչև Թաթարալանկի կենտրոնական դիրքերը:

Եսայի Յաղուբյան, ինքնապաշտպանության զինխորհրդի անդամ, խիզախների առաջին տասնյակի ղեկավար

Հայերի համար համաժողովրդական օրհասական ճակատամարտ է սկսվեց. մարտական խմբերից բացի, անզեն, միայն ձեռքի տակ եղած միջոցներով, նույնիսկ մերկ ձեռքերով անձնազոհաբար կռվում էին նաև ծերունիները, կանայք ու աղջիկները: Այնուհետև թուրքական մեկ գումարտակ, երկու դավաճան հայի ուղեկցությամբ, թավուտ մացառների միջով գաղտագողի առաջանալով` երեկոյան մոտեցավ հայերի կենտրոնական զորանոցին (Տամլաճըգում) ու ուժեղ կրակ բացեց: Սակայն հայերի անօրինակ քաջությունը և հմուտ մարտը ստիպեց թշնամուն այս և այլ դիրքերից նահանջել, իսկ դավաճանները բռնվեցին և արժանի պատիժ ստացան: Գիշերվա ընթացքում թուրքական զորքի շարքերը քայքայվեցին հայերի հարվածների տակ, որոնք նույնիսկ կարողացան որպես ռազմավար վերցնել 7 «մաուզեր» հրացան և հազարավոր փամփուշտներ:

Հոդվածաշարի նախավերջին՝ երրորդ մասը կարող եք կարդալ այստեղ:

Սամսոն Հովհաննիսյան / PanARMENIAN.Net
 Ամենաընթերցվողը բաժնում
Մեծ համաժողով է սպասվում
Քանի հոգի է աշխատում 1 թոշակառուի թոշակի համար
Երևանում կբացվի «օդում ճախրող» ռեստորան
Ինչը ժպիտ պարգևեց վերջին օրերի դրամատիկ իրադարձություններում
 Ուշադրության կենտրոնում
ՀՀ-ն 19 կետով բարելավել է մամուլի ազատության ցուցանիշը

ՀՀ-ն 19 կետով բարելավել է մամուլի ազատության ցուցանիշը Զեկույցը կազմելիս, հեղինակները դիտարկել են խոսքի ազատության ոլորտի օրենսդրությունն ու զարգացումը թավշյա հեղափոխությունից հետո

 Բաժնի այլ նյութերը
Եթե ցույցերը հավերժ լինեին, միշտ միասին կլինեինք Սիրո հեղափոխության ամենահեղափոխական սերը
Բենդուկիձեն ասում է՝ թալանածը փնտրելով լճացման եք դատապարտում ինքներդ ձեզ Վրացական ռեֆորմների կնքահայրն արդարություն փնտրելու մասին
Աշխատանք թե ծառայություն Որքան են ստանում չինովնիկները տարբեր երկրներում